Kebuntuan rundingan perjanjian plastik global: Dari Busan ke Geneva, sebuah maraton yang belum selesai

Plastik telah pun meresap ke setiap sudut Bumi — daripada Parit Mariana ke puncak Everest, daripada ais laut Artik ke dalam darah manusia. Bukti saintifik terus terkumpul, kebimbangan awam semakin meningkat, tetapi respons tadbir urus global masih merangkak dengan susah payah.

Pada Mac 2022, Perhimpunan Alam Sekitar Pertubuhan Bangsa-Bangsa Bersatu sesi kelima meluluskan resolusi bersejarah, memutuskan untuk memulakan rundingan bagi satu perjanjian plastik global yang mengikat dari segi undang-undang. Ini merupakan salah satu usaha paling bercita-cita tinggi dalam bidang tadbir urus alam sekitar global selepas Perjanjian Paris. Namun, selepas empat tahun berlalu, rundingan masih belum sampai ke penghujungnya.

Daripada serpihan kepada integrasi: konsensus yang lewat

Pencemaran plastik bukanlah masalah baharu. Sepanjang beberapa dekad yang lalu, masyarakat antarabangsa sentiasa bertindak balas secara berpecah-belah: Perhimpunan Alam Sekitar PBB memberi tumpuan kepada sampah laut dan mikroplastik, Konvensyen Basel mengendalikan pemindahan rentas sempadan sisa berbahaya, dan Pertubuhan Perdagangan Dunia membincangkan kemampanan perdagangan plastik. Usaha-usaha ini mempunyai fokus yang berbeza, tetapi kurang sistematik dan tidak mengikat. Kebanyakan langkah bersifat sukarela dan tertumpu kepada pengurusan sisa di hilir, manakala hampir tiada tindakan diambil terhadap pengeluaran dan penggunaan di hulu.

Kelemahan struktur inilah yang mendorong kebangkitan konsep "kitaran hayat penuh". Para akademik, masyarakat sivil dan syarikat-syarikat yang berpandangan jauh mula menyeru: jika pengeluaran dan penggunaan plastik tidak dapat dikawal dari sumbernya, membersihkan sampah laut semata-mata hanyalah merawat gejala, bukannya menyelesaikan punca masalah. Konsensus ini akhirnya termeterai dalam resolusi Mac 2022 — 175 negara bersetuju menubuhkan Jawatankuasa Rundingan Antara Kerajaan, dengan matlamat untuk menyiapkan satu perjanjian antarabangsa yang merangkumi keseluruhan kitaran hayat plastik menjelang akhir 2024.

Maraton rundingan: dari Uruguay ke Kenya, kemudian ke Korea Selatan dan Switzerland

Pada November 2022, pusingan pertama rundingan dibuka di Punta del Este, Uruguay. Selepas itu, rundingan diadakan berturut-turut di Paris, Perancis; Nairobi, Kenya; Ottawa, Kanada; dan Busan, Korea Selatan. Setiap pusingan mesyuarat disertai dengan perbincangan teknikal dan permainan politik, tetapi jurang daripada teks akhir sentiasa wujud.

Pada Disember 2024, mesyuarat Busan pada asalnya diharapkan menjadi pertempuran penutup rundingan. Namun, semua pihak gagal mencapai konsensus. Pada Ogos 2025, rundingan bersambung semula di Geneva, tetapi masih berakhir tanpa hasil. Pada Februari 2026, Geneva sekali lagi menjadi tumpuan — Jawatankuasa Rundingan memilih Duta Chile, Julio Cordano, sebagai pengerusi baharu, menandakan rundingan memasuki fasa baharu.

Proses maraton ini sendiri merupakan gejala kerumitan tadbir urus global. Rantaian ekonomi plastik melibatkan industri-industri besar seperti bahan api fosil, kimia, barangan pengguna dan kitar semula, dan setiap satu daripadanya mempunyai kepentingan yang telah sedia wujud. Antara negara maju dan negara membangun, antara negara pengeluar minyak dan negara pengguna, antara sektor industri dan pertubuhan alam sekitar, perbezaan pendirian amat ketara. Isu-isu teras seperti sekatan pengeluaran, mekanisme pembiayaan dan pemindahan teknologi masih menjadi isu yang sukar dikendalikan sehingga kini.

Dorongan pelbagai pihak: Gabungan Bercita-cita Tinggi dan transformasi perniagaanWalaupun rundingan berjalan perlahan, kuasa pendorong di sebalik perjanjian ini juga semakin berkembang. Pada Ogos 2022, Rwanda dan Norway melancarkan "Pakatan Aspirasi Tinggi", yang jelas mengemukakan tiga objektif strategik: mengehadkan pengeluaran dan penggunaan plastik pada tahap yang mampan, mewujudkan ekonomi kitaran plastik yang melindungi alam sekitar dan kesihatan manusia, serta mencapai pengurusan sisa plastik yang tidak berbahaya. Pakatan ini dengan cepat mendapat sokongan daripada banyak negara dan menjadi kuasa pendorong utama dalam rundingan.

Pada masa yang sama, penyertaan sektor swasta juga sangat bermakna. "Pakatan Perniagaan Perjanjian Plastik Global", yang dihimpunkan oleh Yayasan Ellen MacArthur dan Tabung Alam Sedunia, menggabungkan pelbagai perusahaan dan institusi kewangan serta secara terbuka menyokong penggubalan perjanjian yang bercita-cita tinggi dan mengikat dari segi undang-undang. Ini berbeza dengan stereotaip terdahulu bahawa syarikat biasanya menentang peraturan alam sekitar—sebahagiannya kerana jenama menyedari kerosakan reputasi akibat pencemaran plastik, serta peluang baharu yang dibawa oleh model perniagaan ekonomi kitaran.

Tekanan daripada masyarakat sivil juga berterusan. Pertubuhan alam sekitar terus mendedahkan keterukan pencemaran plastik, menyeru kerajaan agar tidak tunduk kepada lobi industri. Seperti yang ditunjukkan oleh inisiatif "Juara Perubahan", tandatangan dan tindakan daripada pelbagai lapisan masyarakat cuba mengukuhkan kehendak politik sebelum peringkat akhir.

Kebuntuan rundingan perjanjian plastik bukanlah satu kes yang terpencil. Ia mencerminkan percanggahan yang mendalam dalam tadbir urus alam sekitar global pada masa ini: konsensus mudah dicapai, tetapi pelaksanaan ke dalam klausa khusus amat sukar. Isu-isu seperti biodiversiti, pengurusan bahan kimia, dan perlindungan laut semuanya pernah mengalami dilema yang serupa.

Namun, rundingan masih diteruskan. Pelantikan pengerusi baharu mungkin membawa tenaga diplomatik baharu, tetapi perjanjian akhir masih memerlukan konsesi substantif daripada semua pihak. Dari Busan ke Geneva, dari 2024 hingga 2026, dunia telah menunggu terlalu lama. Menghadapi planet yang dibalut plastik ini, tiada negara boleh memencilkan diri. Perjanjian yang berkesan, adil, dan boleh dilaksanakan bukan sahaja merupakan keperluan alam sekitar, tetapi juga ujian terhadap kepercayaan dalam sistem multilateral.

Masalah pencemaran plastik bukanlah tidak dapat diselesaikan, tetapi tetingkap masa semakin mengecil. Apa yang dunia harapkan ialah kehendak politik akhirnya dapat mengatasi rintangan industri, menjadikan perjanjian itu benar-benar alat yang mengubah peraturan permainan—bukan sekadar satu lagi dokumen yang diketepikan.