Perjanjian plastik rundingan: Dari kebuntuan Busan ke sesi sambungan Geneva, mengapa tadbir urus global begitu sukar?

Perjalanan sukar yang menjangkau lima tahun

Serpihan plastik ditemui di bahagian paling dalam Palung Mariana, mikroplastik memasuki plasenta dan darah manusia. Para saintis terus menambah bukti demi bukti terhadap penemuan ini, menjadikan pencemaran plastik bukan lagi sekadar imej pada poster organisasi alam sekitar, tetapi salah satu isu paling mendesak dalam agenda tadbir urus global. Namun, sebuah perjanjian global yang bertujuan menamatkan pencemaran plastik masih belum dapat dimuktamadkan di meja rundingan.

Daripada resolusi bersejarah yang diluluskan oleh Perhimpunan Alam Sekitar Pertubuhan Bangsa-Bangsa Bersatu pada 2022, sehinggalah sesi-sesi sambungan yang berterusan di Geneva kini, negara-negara telah berdepan dalam perebutan selama lebih lima tahun sekitar kawalan kitaran hayat penuh plastik. Ini bukan sekadar permainan persekitaran, tetapi juga titik pertemuan antara model pembangunan ekonomi, peraturan perdagangan dan kepentingan geopolitik.

Masalah struktur isu "global"

Pencemaran plastik mempunyai ciri rentas sempadan yang tipikal. Sebuah sungai membawa sampah plastik ke lautan, kemudian hanyut bersama arus laut ke pantai yang beribu-ribu kilometer jauhnya; mikroplastik beredar dalam udara, makanan dan air tawar, tiada negara yang dapat menghalangnya secara bersendirian. Mobiliti fizikal ini membentuk asas logik untuk tindakan global yang bersatu.

Tetapi tindakan global menghadapi realiti pemecahan sejak dari awal. Selama beberapa dekad yang lalu, respons masyarakat antarabangsa terhadap pencemaran plastik kebanyakannya kekal pada tahap komitmen sukarela, perjanjian serantau dan pengurusan hujung paip. Konvensyen Basel menetapkan peraturan mengenai perpindahan rentas sempadan sisa plastik, dan Persidangan Lautan Pertubuhan Bangsa-Bangsa Bersatu juga berulang kali menyeru perhatian terhadap sampah laut, tetapi semua ini hanyalah pembaikan setempat. Perkara yang benar-benar perlu diubah ialah keseluruhan rantaian plastik daripada pengeluaran, penggunaan hingga pelupusan — ini adalah projek sistemik yang menyentuh teras ekonomi.

Pada Mac 2022, 175 negara meluluskan resolusi di Perhimpunan Alam Sekitar PBB, memutuskan untuk menubuhkan Jawatankuasa Rundingan Antara Kerajaan (INC), memberinya mandat untuk merangka perjanjian global yang mengikat dari segi undang-undang mengenai pencemaran plastik. Ini dianggap sebagai perjanjian alam sekitar pelbagai hala yang paling penting selepas Perjanjian Paris. Tetapi resolusi hanyalah garis permulaan; cabaran sebenar ialah bagaimana mengubah cita-cita menjadi peruntukan konkrit yang boleh diterima oleh semua negara.

Rundingan ala maraton dan perbezaan yang berulang kali terhenti

Mesyuarat pertama Jawatankuasa Rundingan diadakan di Uruguay, sebuah negara kecil di Amerika Selatan, pada akhir 2022. Selepas itu, dari Paris ke Nairobi, dari Ottawa ke Busan, setiap sesi disertai dengan perundingan teks yang padat dan pertukaran pendirian. Sesi Busan pada November 2024 pada asalnya dijangka menamatkan rundingan, tetapi gagal mencapai konsensus. Pada Ogos 2025, sesi disambung semula di Geneva, tetapi sekali lagi berakhir dengan penangguhan. Pada Februari 2026, wakil-wakil kembali ke Geneva, dan akhirnya memilih pengerusi baharu — Duta Chile ke Geneva, Julio Cordono, tetapi perbezaan substantif masih terletak di atas meja.

Teras perbezaan ialah apakah sebenarnya yang perlu dirundingkan, dan sejauh mana kawalan perlu dijalankan.Di satu pihak, terdapat tuntutan daripada "puak bercita-cita tinggi". Pakatan "Gabungan Matlamat Tinggi" yang diterajui oleh Rwanda dan Norway berpendapat bahawa perjanjian itu mesti mengehadkan pengeluaran polimer primer plastik, menggalakkan penggunaan mampan, dan membina sistem ekonomi kitaran sepanjang kitaran hayat. Mereka menganggap bahawa jika hanya memberi tumpuan kepada pengurusan sisa, itu bermakna membiarkan masalah terus bertambah buruk. Di pihak lain, sesetengah negara pengeksport petrokimia dan pengeluar plastik besar sangat sensitif terhadap "had pengeluaran", bimbang ia akan menjejaskan industri dan daya saing perdagangan negara mereka.

Perbezaan ini pada dasarnya ialah: patutkah perjanjian plastik dianggap sebagai "pembersihan besar-besaran" atau "transformasi industri"? Yang pertama hanya memerlukan negara-negara mengurus sisa plastik dengan lebih baik, manakala yang kedua menuntut pembaharuan struktur terhadap industri plastik yang didorong oleh bahan api fosil.

Isu pembiayaan juga mempengaruhi keseluruhan keadaan. Negara-negara membangun berharap perjanjian itu menubuhkan dana pelbagai hala khusus untuk menyokong infrastruktur pengurusan sisa, pemindahan teknologi dan pembinaan kapasiti. Manakala banyak negara maju berpegang pada prinsip "pencemar membayar", menuntut tanggungjawab terletak terutamanya pada pihak pengeluaran dan penggunaan. Bagaimana untuk mentakrifkan prinsip "tanggungjawab bersama tetapi berbeza" sekali lagi menjadi tumpuan perdebatan di sini.

Siapa yang Mendorong, Siapa yang Menghalang?

Rundingan global tidak pernah berlaku hanya di kalangan kerajaan. Penyertaan sektor perniagaan dan masyarakat sivil menjadikan permainan ini lebih kompleks.

"Pakatan Perniagaan Perjanjian Plastik Global" yang dikumpulkan oleh Yayasan Ellen MacArthur dan Tabung Alam Sedunia (WWF) menghimpunkan puluhan syarikat dan institusi kewangan. Syarikat-syarikat ini menyedari bahawa risiko kawal selia dan risiko reputasi korporat yang disebabkan oleh pencemaran plastik semakin meningkat. Daripada bertindak balas secara pasif, lebih baik mengambil bahagian secara aktif dalam penggubalan peraturan untuk mendapatkan kelebihan awal dalam laluan ekonomi kitaran. Gergasi produk pengguna pantas dan pengeluar pembungkusan melihat pasaran baharu yang dibawa oleh teknologi kitar semula dan guna semula. Tetapi pada masa yang sama, perusahaan petrokimia tradisional bimbang perjanjian itu akan mengurangkan permintaan untuk produk teras mereka. Perpecahan dalam industri ini menjadikan hala tuju rundingan antarabangsa lebih rumit.

Sementara itu, organisasi alam sekitar memainkan peranan sebagai "pemantau". Sebelum rundingan Busan, gerakan "Break Free From Plastic" bersama-sama Greenpeace dan organisasi lain melancarkan kempen tandatangan "Advokat Perubahan" untuk memberi tekanan kepada wakil rundingan. Penyertaan masyarakat sivil memastikan proses rundingan telus, tetapi ia juga menjadikan pendirian pelbagai pihak lebih sukar untuk didamaikan, kerana sebarang kompromi mungkin dituduh sebagai "mengkhianati janji".

Geneva: "Medan Perang" dan "Bilik Pengantaraan" Tadbir Urus Alam Sekitar Global

Mengapa Geneva? Bandar dengan populasi hanya beberapa ratus ribu ini merupakan pusat tadbir urus alam sekitar global. Program Alam Sekitar Pertubuhan Bangsa-Bangsa Bersatu (UNEP), Pertubuhan Perdagangan Dunia (WTO), Pertubuhan Kesihatan Sedunia (WHO), Sekretariat Tiga Konvensyen Bahan Kimia Antarabangsa dan banyak institusi antarabangsa lain tertumpu di sini. Dalam isu plastik, Geneva bukan sahaja menjadi lokasi rundingan, tetapi juga hab yang menghubungkan isu perdagangan, kesihatan, hak asasi manusia dan alam sekitar.

Pada sesi INC-5.2 pada Ogos 2025, negara-negara membincangkan kemungkinan untuk menyelaraskan perjanjian plastik dengan peraturan perdagangan antarabangsa. Pertubuhan Perdagangan Dunia sentiasa membincangkan hubungan antara pencemaran plastik dan dasar perdagangan, termasuk halangan tarif, piawaian produk dan senarai bahan kimia. Kedudukan unik Geneva menjadikannya titik pertemuan untuk perbincangan rentas bidang ini.Tetapi dari sudut pandangan yang lain, Geneva juga merupakan etalase keterbatasan tadbir urus global. Rundingan di sini dilanjutkan berulang kali, dokumen dipinda berulang kali, menunjukkan bahawa mekanisme multilateral yang berdasarkan konsensus selalunya sukar untuk menghasilkan keputusan dengan cepat apabila berhadapan dengan konflik kepentingan yang mendalam. Sama seperti rundingan perubahan iklim, rundingan plastik sedang menjadi medan yang sentiasa mengingatkan dunia tentang 'defisit tadbir urus'.

Mengapa Perjanjian Plastik Begitu Sukar Dihasilkan?

Kita mungkin dapat memahami kebuntuan ini dari tiga peringkat.

Pertama, plastik ialah 'infrastruktur' ekonomi moden. Daripada pembungkusan makanan kepada peralatan perubatan, daripada bahan binaan kepada komponen elektronik, plastik hampir ada di mana-mana. Sekatan ketat ke atas pengeluaran plastik bermakna kesan domino terhadap pelbagai industri hiliran. Negara-negara berada pada peringkat perindustrian yang berbeza, maka definisi 'kegunaan perlu' secara semula jadi berbeza.

Kedua, rantaian tanggungjawab pencemaran plastik amat panjang. Pengekstrakan minyak di hulu, pengeluaran polimer di pertengahan, jenama dan peruncit di hilir, pengguna dan pengurus sisa di hujung sekali — setiap peringkat cuba menolak kos kepada peringkat seterusnya. Perjanjian yang berkesan perlu menyentuh agihan kepentingan semua peringkat ini secara serentak, yang jauh lebih sukar daripada perjanjian pengurangan pelepasan semata-mata.

Ketiga, persekitaran geopolitik tidak kondusif kepada kerjasama multilateral. Dalam tahun-tahun kebelakangan ini, geseran perdagangan global semakin memuncak, dan pertentangan Utara-Selatan semakin meruncing dalam rundingan iklim dan biodiversiti. Isu plastik tidak dapat berdiri bebas daripada iklim besar ini. Apabila negara-negara sudah pun dilanda pelbagai konflik dalam bidang keselamatan, tarif dan tenaga, sudah tentu lebih sukar untuk mencapai konsensus mengenai plastik.

Masa Depan Tanpa Alternatif

Walaupun proses rundingan berjalan sukar, hala tuju sudah tidak dapat diterbalikkan. Tiada negara yang boleh mendakwa telah menyelesaikan masalah pencemaran plastik. Malah Kesatuan Eropah yang agak maju dalam perundangan ekonomi kitaran pun berhadapan dengan cabaran sebenar pencemaran mikroplastik dan eksport sisa. Tindakan sukarela dan perjanjian serantau mungkin dapat memberikan sedikit pengalaman, tetapi tidak dapat menggantikan piawaian asas global yang seragam.

Semua orang tahu bahawa perjanjian yang tidak mempunyai kandungan substantif dan telah dicairkan teruk tidak wajar ditandatangani. Tetapi pada masa yang sama, perjanjian yang terlalu radikal dan tidak mendapat ratifikasi daripada cukup banyak negara juga akan menjadi sekeping kertas kosong. Rundingan seterusnya akan menjadi seni mencari keseimbangan antara 'hasrat' dan 'kebolehlaksanaan'.

Rundingan lanjutan di Geneva baru sahaja bermula. Pengerusi baharu, diplomat Chile, Cordonno, berhadapan dengan meja rundingan yang lebih mudah berpecah berbanding sebelumnya. Tetapi seperti plastik itu sendiri, proses rundingan walaupun boleh diregangkan dan diputarbelitkan, tidak boleh diabaikan. Perjanjian plastik global pasti akan direalisasikan dalam masa terdekat — hanya cara ia akan muncul masih bergantung pada kesediaan negara-negara untuk mencari laluan sempit antara kepentingan sendiri dan kepentingan awam.