Paradoks Bandar: Mengapa Bandar Global Sukar Mencapai Pembangunan Mampan

Pembandaran global sedang mengalami ketidakseimbangan yang mendalam. Pada 2022, penduduk dunia mencapai 8 bilion, dengan lebih separuh menetap di bandar; menjelang 2050, perkadaran ini akan meningkat kepada 70%. Walau bagaimanapun, kelajuan pengembangan bandar telah lama mengatasi kapasiti sistem perumahan, pengangkutan dan perkhidmatan awam. Satu fakta simbolik yang kejam: bandar hanya menggunakan 3% tanah bumi, tetapi menggunakan 60% hingga 80% tenaga global, dan menghasilkan 75% pelepasan karbon. Tamadun moden yang dibanggakan manusia sedang terbakar pada kelajuan yang tidak mampan dalam hutan konkrit.

Mengapa dividen pembandaran bertukar menjadi defisit struktur

Bandar sepatutnya membawa peluang dan kecekapan. Tetapi di banyak negara membangun, pembandaran berlaku jauh lebih cepat daripada pembinaan infrastruktur, menyebabkan kemiskinan dan ketidaksamaan menjadi kukuh dari segi ruang. Data terkini Pertubuhan Bangsa-Bangsa Bersatu menunjukkan bahawa kira-kira 3 bilion orang di dunia tidak mampu memiliki perumahan yang layak, 1.12 bilion orang tinggal di kawasan setinggan atau persekitaran yang serupa, tanpa akses kepada air bersih, kemudahan sanitasi dan bekalan elektrik yang stabil. Yang perlu diberi perhatian ialah penduduk bandar baharu terutamanya mengalir ke bandar-bandar kecil dan pekan sederhana, dan tempat-tempat inilah yang paling kekurangan keupayaan perancangan dan sumber kewangan, lalu terperangkap dalam lingkaran ganas "pertumbuhan – kekurangan – pertumbuhan semula".

Pengangkutan awam ialah barometer ketidakseimbangan struktur ini. Menjelang 2022, hanya kira-kira separuh daripada penduduk bandar di seluruh dunia dapat menggunakan pengangkutan awam dengan mudah. Di negara berpendapatan rendah, kadarnya lebih rendah lagi, mencecah angka satu digit. Bagi kumpulan rentan, ketiadaan akses pengangkutan bukan sahaja bermakna kesukaran berulang-alik, tetapi juga pelucutan sistematik peluang pendidikan, penjagaan kesihatan dan pekerjaan.

Krisis iklim: pendedahan dan kerapuhan bandar

Bandar sering merasakan perubahan iklim dengan lebih ketara berbanding kawasan luar bandar. Kepadatan penduduk yang tinggi, kesan pulau haba yang kuat dan infrastruktur yang tertumpu menyebabkan kesan cuaca melampau berganda. Menurut Laporan Matlamat Pembangunan Mampan 2025 Pertubuhan Bangsa-Bangsa Bersatu, menjelang 2040, lebih 2 bilion penduduk bandar di seluruh dunia mungkin mengalami pemanasan tambahan sekurang-kurangnya 0.5°C; menjelang 2050, 36% penduduk bandar global akan menghadapi persekitaran dengan suhu tahunan purata melebihi 29°C. Risiko banjir juga semakin teruk. Pada 2025, 1 bilion orang di dunia tinggal di kawasan yang mudah dilanda banjir sungai yang teruk, dan kira-kira separuh daripadanya menetap di bandar. Daripada penurunan tanah di Jakarta kepada air laut yang membanjiri sistem metro New York, bandar kelihatan sangat rapuh di hadapan pemanasan global.

Ini bukan kebetulan. Dari segi sejarah, banyak bandar dibina di sepanjang sungai, pantai dan delta untuk memudahkan perdagangan dan pengangkutan air; tetapi hari ini, kelebihan geografi ini sedang bertukar menjadi pendedahan kepada risiko iklim. Jika tidak mempercepat pelaburan dalam infrastruktur berdaya tahan dan sistem amaran awal bencana, kerugian nyawa dan ekonomi yang disebabkan oleh cuaca melampau akan menjadi lebih teruk.

Daripada pertumbuhan tidak terancang kepada tadbir urus yang sedar

Punca masalah bandar terletak pada ketiadaan tadbir urus. Selama beberapa dekad, banyak bandar bergantung pada laluan "perebakan organik", tanpa perancangan guna tanah yang menyeluruh, pembangunan berorientasikan pengangkutan awam, dan penyediaan ruang awam. Perkembangan setinggan, normalisasi kesesakan lalu lintas, pencemaran udara dan kehilangan kawasan hijau semuanya menunjuk kepada satu masalah yang sama: pertumbuhan bandar tidak dimasukkan ke dalam landasan pembangunan mampan.Matlamat Pembangunan Mampan 11 (SDG 11) yang diluluskan pada 2015 cuba membalikkan keadaan ini. Matlamat ini merangkumi 11 sub-item, daripada "memastikan akses semua orang kepada perumahan yang mencukupi, selamat dan mampu milik" kepada "menyediakan sistem pengangkutan yang selamat, mampu milik dan mudah diakses", serta "memperkukuh pembandaran yang inklusif dan mampan". Perjanjian Paris yang diluluskan pada tahun yang sama dan Agenda Bandar Baharu 2016 seterusnya membentuk konsensus: tadbir urus bandar mesti beralih daripada tindakan reaktif kepada reka bentuk proaktif.

Beberapa bandar telah mula menawarkan penyelesaian. Barcelona, Sepanyol mempromosikan model "superblok", yang memindahkan trafik kenderaan beberapa blok ke jalan utama di sekeliling, membebaskan ruang pejalan kaki dan hijau, sekaligus mengurangkan bunyi bising dan pencemaran udara; Paris, Perancis mencadangkan "bandar 15 minit", menggalakkan penduduk memenuhi keperluan harian dalam jarak berjalan kaki atau berbasikal; Kigali membolehkan penduduk kawasan penempatan tidak formal mendapat perkhidmatan asas dan jaminan hak milik dengan mempromosikan pendaftaran tanah secara penyertaan komuniti dan naik taraf mikro. Amalan ini mungkin tidak dapat direplikasi di semua tempat, tetapi semuanya menunjuk ke arah yang sama: pembaharuan bandar tidak boleh hanya bergantung pada projek berskala besar, tetapi mesti diterapkan dalam tadbir urus harian pada peringkat komuniti.

Setiap orang adalah peserta transformasi bandar

Di samping politik makro dan modal kewangan, penduduk bandar adalah kuasa yang paling mudah diabaikan dalam transformasi mampan. Pelaksanaan SDG 11 menuntut warga membentuk visi yang jelas untuk kejiranan, bangunan dan ruang awam mereka, serta mengambil bahagian secara aktif dalam tadbir urus. Satu soalan mudah — "berapa jauh dari rumah ke stesen metro terdekat?" — boleh mendedahkan titik buta perancangan; penyelenggaraan kolektif terhadap ruang hijau komuniti boleh melahirkan rasa kekitaan baharu. Apabila penduduk mengemukakan tuntutan seperti "bolehkah anak-anak berjalan ke sekolah dengan selamat" atau "bolehkah bersiar-siar di jalanan pada waktu malam", tadbir urus bandar memperoleh dorongan berterusan dari bawah ke atas.

Sudah tentu, usaha individu tidak dapat menggantikan perubahan sistemik. Bandar mampan menuntut kerajaan di semua peringkat menterjemahkan matlamat SDG menjadi undang-undang, belanjawan dan perancangan jangka panjang tempatan, serta menuntut sektor swasta menerima pakai piawaian hijau dalam bidang hartanah, pengangkutan dan tenaga. Tetapi tanpa tekanan dan kerjasama berterusan daripada ramai warga, sebarang reka bentuk peringkat atasan mungkin terampai di atas realiti.

Masa depan bandar: daripada beban kepada harapan

Perbelanjaan transformasi bandar sering dianggap sebagai beban, tetapi analisis Pertubuhan Bangsa-Bangsa Bersatu menunjukkan bahawa kos ini tidak seberapa jika dibandingkan dengan faedahnya. Melabur dalam sistem pengangkutan awam berjejaring bukan sahaja dapat mengurangkan pelepasan karbon, malah dapat meningkatkan daya ekonomi, kesihatan awam dan keadilan sosial secara ketara. Bandar yang berfungsi dengan baik seharusnya membolehkan orang daripada pelbagai pendapatan, umur dan latar belakang berkongsi manfaat kepadatan, bukannya ditindas oleh kepadatan.Bandar-bandar menduduki 3% tanah Bumi, namun menampung lebih daripada separuh penduduk dunia, dan menentukan tiga perempat daripada laluan pelepasan global. Dengan kata lain, pembangunan bandar mampan bukanlah untuk melindungi bandar, tetapi untuk mencari struktur yang dapat berterusan bagi tamadun manusia. Jawapannya sebenarnya telah lama tertulis dalam sejarah bandar itu sendiri: bandar tidak pernah menjadi entiti yang statik, tetapi merupakan hasil yang sentiasa membentuk semula dirinya melalui tadbir urus dan tindakan kolektif. Menghadapi ujian abad ini, apa yang kita perlukan bukanlah pesimisme atau khayalan, tetapi keberanian dan imaginasi untuk mengaktifkan semula tadbir urus bandar.